Pun� n� Kurriz t� Drejtave t� Pun�s?

(1) Kushdo ka t� drejt�n e pun�s, t� zgjedh� lirisht llojin e pun�s, kushte t� favorshme pune dhe mbrojtje kund�r papun�sis�. (2) Kushdo, pa asnj� diskriminim ka t� drejt�n e pag�s s� barabart� p�r pun� t� barabart�. (3) Kushdo q� punon ka t� drejt� p�r pagimin e sigurimeve p�r veten dhe familjen e tij nj� ekzistenc� e vlerave t� dinjitetit njer�zor dhe n�se �sht� e nevojshme nga p�rkrahje t� tjera sociale. (4) kushdo ka t� drejt� t� formoj� dhe t� marr� pjes� n� sindikat� p�r mbrojtjen e interesave t� tij. .

P�rcaktimet e cituara m� sip�r jan� marr� nga Neni 23 i Deklarat�s Universale t� t� Drejtave t� Njeriut dhe jan� pjes� e nj� seksioni t� Deklarat�s q� ka t� b�j� me t� drejtat ekonomike dhe sociale, s� bashku me nenet mbi sigurimet shoq�rore, koh�n e lir�, standardet e jetes�s dhe arsimimit.

Me nj� v�shtrim t� shpejt� t� vendeve t� Evrop�s Juglindore, si n� t� gjith� vendet n� tranzicion, k�to t� drejta pak a shum� kan� kaluar nga nj� regjim nj�partiak autoritar me ekonomi t� centralizuar n� nj� sistem t� ekonomis� s� tregut.

P�rpjekjet n� t� gjitha k�to vende ishin t� bazuar n� liberalizmin social dominues n� Evrop�n kontinentale dhe n� p�rkrahjen sociale t� shteteve t� Bashkimit Evropian. T� pakt�n kjo �sht� ideja e p�rgjithshme. P�r m� tej n� nj� vler�sim t� p�rgjithsh�m mbi k�to ��shtje, ne mund t� themi, �sht� bazuar n� politikat e mosnd�rhyrjes kaq t� preferuar p�r pjes�n Anglo-Amerikane t� bot�s, duke kufizuar rolin e shtetit n� ekonomin� e tregut q� do t� siguroj� nj� shp�rndarje t� pasurive n� t� gjith� shtresat e shoq�ris�.

N� vazhdim ka pasur nj� rritje n� globalizimin e prirjeve dhe tendencave me t� cilat ofrohet nevoja e kapitalit n� l�vizjen e produkteve n� k�to zona t� bot�s ku puna �sht� m� e lira; dhe fakti q� idet� e qeta socialiste (apo social-demokrate) n� vendet q� koh�t e fundit kan� kaluar nga vet�menaxhimi socialist drejt ekonomis� s� tregut ka sjell� rrezikun q� dikush t� quhet kripto-bolshevik apo komunist, q� jan� fjal�t m� t� k�qija aktualisht.

Ky tekst �sht� shkruar n� vigjilje t� 1 Majit, Dit�s Nd�rkomb�tare t� Pun�tor�ve. Fillimi i saj �sht� n� luft�n e madhe n� shekullin e 19-t� t� l�vizjes socialiste dhe pun�tor�ve p�r dit�n 8-or�she t� pun�s, p�rmir�simit t� kushteve t� pun�s dhe pagave. �far� mund t�i tregojm� vetes ton� n� k�t� mosh� dhe n� k�to dit�, n� k�t� territor gjeografik, p�r kat�r pikat e nenit 23 t� cituara m� sip�r?

E drejta e pun�s, si� �sht� p�rcaktuar n� nenin 23, sot duhet t� jet� nj� subjekt i nj� debati t� madh, i p�rqendruar n� pyetjen, n�se ne duhet ta kuptojm� at� fjal� p�r fjal�, si nj� e drejt� e �do personi p�r tu pun�suar n� kushte t� paguara, q� duhet t� detyroj� shtetin n� sigurimin e pun�s p�r t� gjith� qytetar�t, ose n� parandalimin e situat�s n� t� cil�n nj� person ka hasur pengesa n� p�rpjekjet p�r t� realizuar k�t� t� drejt�, duke p�rfshir� pamund�sin� p�r t� gjetur nj� pun� sipas preferencave t� tij.

Nj� v�shtrim mbi papun�sin� n� rajon tregon sesa i vjet�rsuar �sht� nj� debat i till� k�tu. Duke filluar nga 17% n� Kroaci deri n� 40% n� disa vende, papun�sia mbetet n�na e t� gjitha problemeve t� ekonomis� t� t� gjitha vendet e Ballkanit. Shtetet po b�jn� ��sht� e mundur p�r t� t�rhequr investimet e huaja p�r t� ulur p�rqindjen e papun�sis� dhe krijimin e vendeve t� reja t� pun�s, nd�rsa hasin shum� v�shtir�si.

Kostoja relative e pun�s k�tu, mund t� krahasohet t� pakt�n me vendet e Azis� Lindore dhe Jug-Lindore, duke i b�r� vendet e EJL m� pak t�rheq�se t� shum�komb�shet e m�dha t� cilat mbesin investitor�t m� t� d�shiruar. P�rpjekjet e shtetit p�r t� p�rfituar nga kufizimet e larta p�r investitor� t� mundsh�m, �ojn� n� p�rpjekje p�r hequr detyrimet e taksave t� tyre, q� n�nkupton se shteti l� m� pak para p�r t� mbuluar detyrimin 1 t� Nenit 23, mbrojtja nga papun�sia.

Gjithashtu vendet n� rajon vuajn� nga ekonomia joformale, ve�an�risht n� tregun e pun�s, ku nj� num�r i madh njer�zish punojn� ilegalisht, pa sigurime shoq�rore t� paguara dhe me paga minimale.

Parandalimi i diskriminimit n� pag�, n� nj� situat� t� nj� papun�sie t� madhe duket sikur �sht� shqet�simi m� i vog�l. �sht� e arsyeshme, njer�zit duhet t� jen� t� lumtur p�r t� pasur nj� rrog� t� pakt�n, dhe t� mos shqet�sohen mbi faktin sesa �sht� paga dhe n�se ajo i garanton standardet e mjaftueshme t� nenit 23. i cili nuk thot� q� nuk ka forma t� tjera t� diskriminimit, ve�an�risht p�r grat� jo vet�m p�r sa i p�rket lejeve t� shtatz�nis� por edhe n� t� drejtat e pavar�sis� dhe dinjitetit p�r �do person. Kudo grave u k�rkohet n� intervistat e tyre gjendja martesore, planifikimin e lindjeve t� f�mij�ve dhe n� disa raste ekstreme u k�rkohet t� n�nshkruajn� nj� deklarat� q� nuk do t� jen� shtatz�na p�r nj� periudh� disa vje�are. Edhe puna e f�mij�ve �sht� gjithashtu nj� problem, ve�an�risht n� sektorin joformal t� ekonomis� ku f�mij�t e t� gjitha moshave p�rdoren n� shitjet me pakic� n� t� gjitha llojet e kontraband�s dhe kontraband�n e mallrave n� rrug�.

E drejta p�r nj� pag� t� ndershme �sht� gjithashtu problem. Kjo p�r shkak t� disa arsyeve, nga t� cilat rolin kryesor e luan papun�sia. Si� e kemi th�n� edhe m� sip�r, �do pun� dhe �do rrog� �sht� m� e preferuar se t� jesh papun� dhe pa rrog�. Si pasoj� shum� biznesmen� n� rajon akoma k�rkojn� norma t� larta p�rfitimi n� t� gjitha nd�rmarrjet qysh n� dit�t e para t� kapitalizmit q� kemi pasur pas vitit 1990, ve�an�risht gjat� luft�s s� vendeve t� ish-Jugosllavis�, ku embargoja ekonomike mundi t� b�j� mjaft t� pasur disa persona edhe brenda nat�s.

Guri i themelit i �do forme t� kapitalizmit, d�shira e fort� p�r p�rfitime maksimale sot, n� nj� treg t� till� t� rregulluar, n�nkupton q� pun�dh�n�sit do t� p�rpiqen kudo q� t� jet� e mundur, dhe shum� e p�lqyeshme t� ulin pagat e punonj�sve.

S� fundmi kemi problemin e sindikatave dhe organizatave t� pun�tor�ve. Gjithashtu t� frenuara n� shumic�n e vendeve nga p�rqindja e lart� e papun�sis�, n�nkupton q� pun�dh�n�sit, ve�an�risht n� nd�rmarrjet dhe kompanit� e vogla kan� luksin e pushimit t� t� gjith� punonj�sve duke i z�vend�suar ata leht�sisht n� tregun e pun�s, sindikatat duket se jan� akoma n� k�rkim t� rolit t� tyre t� v�rtet� n� shoq�rin� bashk�kohore, p�r sa i p�rket mbrojtjes s� t� drejtave t� pun�tor�ve dhe marr�veshjeve kolektive.

Sindikatat m� t� m�dha dhe m� t� fuqishme jan� ato t� sektor�ve publik� dhe i disa kompanive t� m�dha q� i rezistuan privatizimit dhe falimentimit n� vitet e para t� tranzicionit. Her� pas here sindikatat apo organizatat e pun�tor�ve arrijn� t� zbulojn� fuqin� e tyre politike n� luft�n e partive politike gjat� zgjedhjeve dhe t� sigurojn� vende n� parlament si� �sht� rasti i Partis� s� Pun�tor�ve t� Kroacis� e cila ka tre vende n� parlamentin e Kroacis�.

Shumic�n e koh�s sindikatat i shkojn� sipas avazit qeveris�, edhe p�r shkak t� p�r�arjes mes tyre, ose p�r shkak t� frik�s se �do p�rpjekje n� mbrojtje t� pun�s apo prodhimeve lokale mund t� rrezikojn� stabilitetit e vendit n� aft�sin� e vendit n� t�rheqjen e investimeve t� huaja apo n� ambiciet p�r tu integruar n� Evrop�.

P�r m� shum� p�rgjigje t� detajuara mbi k�to ��shtje dhe �far� roli ata luajn� n� vende t� ndryshme n� rajon, shikoni artikuj p�r secilin vend.